Rodzice małych dzieci porównują je z rówieśnikami, choć niechętnie się do tego przyznają. Trudno się dziwić, skoro na placu zabaw rówieśnik składa już całe zdania, a własne dziecko wciąż porozumiewa się gestem i pojedynczym słowem. Większość takich różnic wyrównuje się z czasem, nie wszystkie jednak, i właśnie wtedy w rozmowie z pediatrą czy w przedszkolu pada skrót, który dla wielu rodzin brzmi obco: WWRD. Poniżej uporządkowano, czym jest wczesne wspomaganie rozwoju, komu przysługuje, jak jest zorganizowane i czego realnie może się po nim spodziewać dziecko oraz jego najbliżsi.
Czym jest wczesne wspomaganie rozwoju i kto może z niego skorzystać?
Wczesne wspomaganie rozwoju (WWR, w innym zapisie WWRD) to forma pomocy przewidziana w polskim systemie oświaty dla dzieci z niepełnosprawnością. Obejmuje działania terapeutyczne i edukacyjne prowadzone od chwili wykrycia niepełnosprawności aż do rozpoczęcia nauki w szkole. Wsparcie kierowane jest nie tylko do dziecka; rodzice są pełnoprawnymi uczestnikami procesu i uczą się, jak pracować z nim na co dzień.
Podstawą do objęcia dziecka zajęciami jest opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju, wydawana przez publiczną poradnię psychologiczno-pedagogiczną. Z taką opinią rodzic zgłasza się do placówki prowadzącej zajęcia. Więcej o tym, jak w praktyce wygląda wczesne wspomaganie rozwoju dziecka, na swojej stronie pisze Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna Praktis w Słupsku. Opisano tam organizację spotkań, skład zespołu i zasady udziału.
Z dzieckiem pracuje zespół, a nie pojedynczy terapeuta: zwykle psycholog, pedagog i logopeda, a w zależności od rodzaju trudności także fizjoterapeuta czy terapeuta integracji sensorycznej. Zajęcia są bezpłatne i prowadzone zazwyczaj w wymiarze od 4 do 8 godzin w miesiącu, indywidualnie albo w bardzo małych grupach.
Jakie obszary obejmuje wsparcie?
Program powstaje po diagnozie i jest dopasowany do konkretnego dziecka, dlatego dwoje dzieci z tą samą opinią może pracować zupełnie inaczej. Najczęściej wsparcie dotyczy jednak kilku powtarzalnych sfer:
- mowa i komunikacja, czyli nauka wyrażania potrzeb i rozumienia poleceń, także przy użyciu gestów lub obrazków, gdy mowa jeszcze się nie rozwinęła;
- sprawność ruchowa, od chodzenia i utrzymania równowagi po precyzyjne ruchy dłoni potrzebne do jedzenia łyżką czy trzymania kredki;
- sfera emocjonalna i społeczna, w której dziecko uczy się rozpoznawać emocje, nawiązywać kontakt i bawić się z innymi;
- samodzielność w codziennych czynnościach, takich jak ubieranie, mycie rąk czy sygnalizowanie potrzeb fizjologicznych;
- funkcje poznawcze, w tym uwaga, pamięć i koncentracja, bez których trudno o postępy w pozostałych obszarach.
Plan nie jest ustalany raz na zawsze. Zespół obserwuje, co działa i modyfikuje metody w trakcie. Celem nie zawsze jest całkowite wyeliminowanie trudności; często równie ważne okazuje się wzmocnienie mocnych stron dziecka i ułatwienie mu codziennego funkcjonowania.
Dlaczego czas ma znaczenie w rozpoczęciu terapii WWRD?
Pierwsze lata życia to okres, w którym mózg dziecka tworzy połączenia nerwowe w tempie, jakiego nie powtórzy już nigdy później. Ta plastyczność sprawia, że odpowiednio dobrane bodźce przynoszą wtedy więcej niż te same ćwiczenia kilka lat później. To, dlaczego wczesne wspomaganie rozwoju warto zacząć jak najwcześniej, specjaliści z tej samej słupskiej poradni tłumaczą w osobnym artykule, zwracając uwagę zarówno na procesy zachodzące w mózgu, jak i na to, co dzieje się z dzieckiem, gdy rodzina odkłada konsultację.
Drugi argument dotyczy rodziców. Im wcześniej dowiedzą się, jak wykorzystywać zabawę, posiłek czy ubieranie do ćwiczenia konkretnych umiejętności, tym więcej godzin pracy z dzieckiem składa się w ciągu tygodnia. Trzeci to przedszkole i szkoła: dziecko, które nauczyło się komunikować potrzeby i radzić sobie z emocjami, wchodzi w grupę rówieśniczą z mniejszym stresem.
Od czego zacząć, gdy rodzic ma wątpliwości?
Nie trzeba czekać na formalne rozpoznanie niepełnosprawności, żeby skonsultować niepokojące obserwacje. Brak reakcji na imię, opóźniona mowa, unikanie kontaktu wzrokowego albo utrata umiejętności, które dziecko już miało, to sygnały warte rozmowy ze specjalistą. Pojedynczy objaw niczego nie przesądza, ale ocenić go powinien ktoś, kto zna normy dla danego wieku. Nie każda konsultacja kończy się terapią; czasem wystarczą wskazówki do pracy w domu i ponowna wizyta za kilka miesięcy. Jeśli jednak są podstawy do WWR, warto pamiętać, że sama procedura, od badań po wydanie opinii i organizację zajęć, zajmuje czas.
Wracając do pytań z tytułu: wczesne wspomaganie rozwoju jest dla dzieci z niepełnosprawnością i ich rodzin, działa na podstawie opinii z publicznej poradni, bezpłatnie i zespołowo, a daje coś, czego nie da się nadrobić później: wykorzystany najlepszy moment na naukę. Dziecko zyskuje umiejętności na miarę swoich możliwości, a rodzice wiedzę, jak je wspierać.